İmam, ibadeti yalnızca namaz ve orucun niceliğine indirgememiş; insanın Allah, yaratılış, sorumluluk ve hayatın gayesi üzerinde düşünmesini de ibadetin merkezine yerleştirmiştir.
Ondan nakledilen meşhur hadislerden biri şöyledir:
“İbadet, çokça oruç tutmak ve namaz kılmaktan ibaret değildir. Asıl ibadet, Allah’ın işi ve emri üzerinde çokça düşünmektir.”
Bu söz, ibadetin şeklini küçümsememekte; aksine ibadetin ruhuna dikkat çekmektedir. Namaz insanı değiştirmeli, oruç iradeyi güçlendirmeli, dua insanı Rabbine yaklaştırmalı ve bütün bunların sonucunda insan daha bilinçli bir kul hâline gelmelidir.
Onun Ahlakında İnsan İlişkileri
İmam Hasan Askerî’nin (a.s.) öğretilerinde dikkat çeken önemli bir husus da insanlar arasındaki ilişkilerdir.
İmam, dindarlığı yalnızca kişinin Allah ile ilişkisine hapsetmez. İnsanın dili, öfkesi, kıskançlığı, dostluğu, komşuluğu ve insanlara karşı davranışı da imanının göstergesidir.
Özellikle iki yüzlülüğe karşı çok ağır bir uyarıda bulunur:
“Ne kötü kuldur o kimse ki iki yüzlü ve iki dillidir.”
Ardından böyle bir insanın arkadaşını yüzüne karşı överken arkasından çekiştirdiğini; ona nimet verildiğinde kıskandığını, başına sıkıntı geldiğinde ise onu yalnız bıraktığını belirtir.
Bu öğreti bugün de son derece canlıdır.
İmam'ın istediği mümin; yanında başka, arkasından başka konuşan değil; dili ile kalbi, sözü ile davranışı aynı olan insandır.
Öfke, Kin ve Kalbin Temizliği
İmam’ın ahlak mektebinde insanın iç dünyasına yönelik çok güçlü uyarılar bulunmaktadır.
Şöyle buyurur:
“Öfke, bütün kötülüklerin anahtarıdır.”
Ve başka bir sözünde:
“İnsanlar içinde huzuru en az olan, kin tutandır.”
Bu iki kısa cümle aslında büyük bir ahlak öğretisidir.
İnsan bazen öfkesinin karşısındaki kişiyi cezalandırdığını düşünür. Oysa kontrol edilmeyen öfke önce insanın kendi aklını ve huzurunu esir alır. Kin de böyledir. İnsan başkasına karşı taşıdığı kini kendi kalbinde taşımak zorundadır.
Bu nedenle Ehl-i Beyt ahlakı yalnızca dış davranışların değil, kalbin de temizlenmesini ister.
Gizli Nasihat Ahlakı
İmam Hasan Askerî (a.s.) insanların hatalarının düzeltilmesi konusunda da son derece ince bir ahlak ölçüsü ortaya koymuştur:
“Kardeşine gizlice nasihat eden onu süslemiş; insanların önünde nasihat eden ise onu incitmiş ve kusurunu açığa çıkarmış olur.”
Burada amaç yalnızca hatayı düzeltmek değildir.
İnsanı kazanarak hatayı düzeltmektir.
Çünkü bazen doğru bir söz yanlış yöntemle söylendiğinde karşıdaki insanı hakikatten uzaklaştırabilir. İmam'ın ahlakında nasihat, kişinin şahsiyetini kırmak için değil, onu yükseltmek içindir.
İmam Hasan Askerî’den (a.s.) Hikmetler
1. İbadetin hakikati
“İbadet, çokça oruç ve namazdan ibaret değildir; asıl ibadet Allah’ın işi ve emri üzerinde çokça düşünmektir.”
2. Takva, ibadet ve zühdün ölçüsü
“İnsanların en vera sahibi olanı şüpheli şeyler karşısında duran; en çok ibadet edeni farzları yerine getiren; en zahidi haramı terk eden; en çok çaba göstereni günahları terk edendir.”
3. Öfke hakkında
“Öfke, bütün kötülüklerin anahtarıdır.”
4. Kin hakkında
“İnsanlar içinde huzuru en az olan, kin tutandır.”
5. İki yüzlülük hakkında
“İki yüzlü ve iki dilli olan kul ne kötü kuldur.”
İmam devamında böyle bir kimsenin kardeşini yanındayken övdüğünü, arkasından çekiştirdiğini; nimete kavuştuğunda onu kıskandığını, sıkıntıya düştüğünde ise yalnız bıraktığını bildirir.
6. Dünya ve sorumluluk
“Garanti edilmiş rızık, seni farz kılınmış görevden alıkoymasın.”
7. Hak ve izzet
“Hiçbir izzet sahibi hakkı terk etmedi ki zelil olmasın; hiçbir zelil de hakka sarılmadı ki izzet bulmasın.”
8. Müminin beş alameti
“Müminin beş alameti vardır: Elli bir rekât namaz, Erbain ziyareti, yüzüğü sağ ele takmak, alnı toprağa koymak ve Bismillahirrahmanirrahim’i açıktan söylemek.”
İmam Hasan Askerî’nin (a.s.) Viladeti Münasebetiyle
Ey Askerî, zindanda dahi hür kalan İmam,
