Bu derste, Peygamber Efendimiz’in Mekke’den Yesrib’e (Medine) hicret süreci, bu hicretin coğrafi, ekonomik ve sosyal zemini detaylı bir şekilde ele alınmaktadır.
Ferman Kızmaz hocamız; Mekke’nin dağlık yapısı ve ticaret odaklı ekonomisine karşın, Medine’nin sulak, tarıma elverişli yapısını ve bu durumun toplumsal ilişkilere etkisini incelemektedir. Ayrıca Yahudilerin peygamber beklentisi, Evs ve Hazreç kabilelerinin durumu, Akabe Biatları ile hicret gecesi yaşanan tarihi olaylar işlenmektedir.
1- Medine'nin Coğrafi-Ekonomik Yapısı
Coğrafi Konum: Yesrib (Medine), Mekke'nin yaklaşık 500 kilometre kuzeyinde, Mekke ile Şam ticaret yolları üzerinde yer alan bir ovadır.
Mekke ile Arasındaki Farklar:
- Mekke: Dağlık bir coğrafyaya sahip olduğu, tarım ve hayvancılığa elverişli olmadığı için halk tamamen ticarete yönelmiştir. Bu durum, Mekkelilerin ticari reflekslerini ve ekonomideki konumlarını belirlemiştir.
- Medine (Yesrib): Sulak bir vaha ve ova hükmündedir. Hem tarıma hem de hayvancılığa elverişli olduğu için halk yerleşik bir hayata sahipti ve geçimini daha çok tarım ve hayvancılıkla sağlardı.
Ticari ve Stratejik Önem: Medine, Şam'a giden Mekkeli tüccarlar için vazgeçilmez bir durak, kervansaray niteliğinde bir geçiş noktasıydı.
2- Yesrip'in Sosyal Durumu ve Yahudi Kabileleri
Arap Kabileleri (Evs ve Hazreç):
- Yemen kökenli (Kahtanoğulları) olan bu iki kabile arasında 200 yılı aşkın süredir devam eden kanlı ve yıkıcı savaşlar yaşanmıştır.
- Savaşların son aşaması olan Boğaz Savaşı ile yıpranan taraflar, aralarındaki kan davalarını bitirecek bir çözüm arayışındaydı.
- Abdullah bin Ubey, bu iki kabilenin reisi olup arayı bulma ve liderliği ele geçirme hesabı yapmaktaydı. Ancak Peygamber Efendimiz'in hicretiyle bu planı suya düşmüş, bu durum onun İslam'a ve Müslümanlara karşı derin bir düşmanlık beslemesine neden olmuştur.
Yahudi Varlığı:
- Nadiroğulları, Kaynukoğulları ve Kureyzioğulları gibi boylar Medine'de yaşamaktaydı.
- Romalıların Filistin'den sürgün ettiği Yahudiler, kitaplarında alametleri bulunan ve gelmesini bekledikleri ahir zaman peygamberi inancını yerli Arap kabilelerine karşı bir baskı ve tehdit unsuru olarak kullanıyorlardı.
- Ekonomik güçleri (altın, gümüş biriktirme), okur-yazar olmaları ve kültürel üstünlükleri nedeniyle toplumsal statüleri yüksekti. Bu durum, o döneme kadar yazılı bir kültürü ve kitabı olmayan Medineli Araplar üzerinde bir eziklik ve baskı yaratıyordu.
3- Akabe Biatları ve İslam'ın Yayılması
Birinci Akabe Biatı (Bi'setin 11. Yılı):
- Mekke'ye gelen kervanlar yoluyla İslam'dan haberdar olan Medinelilerden 6 kişilik Hazreç grubu Mina'da Hz. Peygamber ile görüştü.
- Peygamberimiz onlardan İslam'ı tebliğ etmelerini istedi ve şu temel ahlaki şartlar üzerine biat aldı:
"Allah'a şirk koşmayacaksınız, hırsızlık yapmayacaksınız, zina etmeyeceksiniz, evlatlarınızı öldürmeyeceksiniz, kimseye iftira atmayacaksınız ve iyi işlerde Resulullah'ın emrinden çıkmayacaksınız."
Musab bin Ümeyr'in Muallim olarak Gönderilmesi:
- Medinelilerin talebi üzerine Mekke'nin en zengin, kibar ve saygın gençlerinden olan Musab bin Ümeyr, İslam'ı öğretmek üzere Medine'ye muallim olarak gönderildi. Onun gayretleriyle İslam Medine'de hızla yayıldı. Mekke'de ilk Müslümanlar mustazaf kesimlerden oluşurken, Medine'de toplumun önde gelen isimleri İslam'ı kabul etti.
İkinci Akabe Biatı (Bi'setin 13. Yılı):
- Hac mevsiminde aralarında 2 kadının da bulunduğu 75 kişi (11'i Evs, 64'ü Hazreç kabilesinden) Mina'daki Akabe mevkiinde gece vakti gizlice Hz. Peygamber ile buluştu.
- Medineliler Hz. Peygamber'i koruyacaklarına ve düşmanlarıyla savaşacaklarına dair söz vererek biat ettiler.
4- Hicret Süreci ve Sevir Mağarası
Kureyş'in Endişesi ve Suikast Planı:
- Medine ile olan ticaret yolları üzerinde güçlü bir İslam devletinin kurulma ihtimali ve kervanlarının kesilebileceği endişesi Mekkeli müşrikleri harekete geçirdi.
- Haşimoğullarının tepkisinden çekindikleri için Hz. Peygamber'i ortadan kaldırmak amacıyla her kaleden bir gencin katıldığı ortak bir suikast planı hazırladılar. Amaç, darbeyi tüm kabilelere paylaştırarak kan davasını önlemekti.
Hicret Gecesi ve Hz. Ali'nin Rolü:
- Hz. Muhammed, emanetleri sahiplerine teslim etmek ve yatağında yatmak üzere Hz. Ali'yi görevlendirdi.
- Evden çıkarken Yasin Suresi'ndeki ilgili ayetleri okuyarak müşriklerin üzerine toprak saçtı; müşrikler fark etmeden Ebubekir ile birlikte yola çıktı.
Sevir Mağarası:
- Taktiksel bir hamleyle kuzeydeki Medine istikametine değil, güneydeki Sevir Mağarası'na yöneldiler.
- Mağarada 3 gün kaldılar. İz sürüp mağara kapısına kadar gelen müşrikler karşısında endişelenen Ebubekir'e Hz. Peygamber, "Korkma, Allah bizimle birliktedir" diyerek tesellide bulundu.
5- Kuba Mescidi ve Medine'ye Varış
Kuba'da Konaklama:
- Mağaradan ayrıldıktan sonra Medine girişindeki Kuba köyüne varıldı.
- Hz. Ali'nin emanetleri sahiplerine teslim edip yetişmesini bekledikleri bu 15 günlük süre zarfında boş durulmayarak İslam'ın ilk mescidi olan Kuba Mescidi inşa edildi. Bu mescit, Kur'an-ı Kerim'de "takva üzerine kurulmuş mescit" olarak anılmaktadır.
Medine'ye Giriş ve Mescid-i Nebevi:
- Medine'ye varıldığında herkes Hz. Peygamber'i kendi evinde misafir etmek istedi. Hz. Muhammed, kimsenin kalbi kırılmasın diye devenin serbest bırakılmasını ve çöktüğü yere en yakın evin sahibi olan Ebu Eyyub Ensari'nin misafiri olacağını belirtti.
- Devenin çöktüğü yetimlere ait arazi satın alınarak günümüzde Mescid-i Nebevi olarak bilinen Medine Mescidi'nin temelleri atıldı.