1. Fıtrat Kavramının Derinleşmesi:
İnsana Özgü Olan: Fıtrat, sadece insana özgü olan duygu, bilgi ve eğilimleri ifade eder. Hayvanlarla ortak olan özelliklere (acıkma, susama, cinsel içgüdü gibi) fıtrat denilmez; bunlar `içgüdü` veya `garize`dir. Fıtrat, insanı diğer canlılardan ayıran manevi donanımdır.
Meleklerden Üstün Olma Potansiyeli: İnsan, fıtratına yerleştirilen bu bilgi ve eğilimlere uygun hareket ettiğinde meleklerden bile üstün bir konuma gelebilir.
2. Şems Suresi ve Nefis Tezkiyesi:
Üstad, Şems Suresi''ndeki `Nefse ve onu şekillendirene, ona fücuru (kötülüğü) ve takvayı (iyiliği) ilham edene andolsun` ayetine atıfta bulunur.
İlahi Yazılım: Allah, insanın fıtratına neyin iyi neyin kötü olduğu bilgisini önceden yüklemiştir. Bu, insanın ahlaki pusulasıdır.
Tezkiye (Geliştirme) vs. Desse (Gömme):
Tezkiye: Nefsi temizlemek ve geliştirmektir. Fıtrattaki bu bilgileri kullanarak kendini olgunlaştıran kişi kurtuluşa erer (Felah).
Desse: Kelime anlamı `gömmek` veya `örtmek`tir (Kız çocuklarının toprağa gömülmesi örneği verilir). Fıtratındaki bu sermayeyi (bilgiyi ve eğilimi) kullanmayıp üzerini örten, yok sayan kişi ise ziyana uğrar.
Sermaye: İnsanın kurtuluşu dışarıdan edineceği bir şeyle değil, zaten özünde (fıtratında) var olan sermayeyi açığa çıkarmasıyla mümkündür.
3. Bedihi Bilgiler ve Hakikat Arayışı:
Bedihiyat-ı Evveliye (İlk Açık Bilgiler): `Bütün, parçadan büyüktür` veya `Bir şey aynı anda hem var hem yok olamaz` gibi ispat gerektirmeyen, apaçık bilgilerdir. Bunlar fıtri bilgilerdir.
Hakikat ve Güzellik Arayışı: İnsanın gerçeği merak etmesi veya güzele yönelmesi ise fıtri bir eğilimdir (duygu). Bilgi zihinseldir, eğilim ise insanı eyleme iter.
Allah İnancı: Allah''ı bilmek (marifetullah) fıtri bir bilgi, O''na yönelmek ve ibadet etmek ise fıtri bir eğilimdir. İkisi de insanın yaratılış kodlarında mevcuttur.
4. Rum Suresi 30. Ayet ve Dinin Anlamı:
Ayet: `(Resulüm!) Sen yüzünü hanif olarak dine, Allah insanları hangi fıtrat üzere yaratmış ise ona çevir.`
Bu ayetten hareketle dinin fıtri olduğu sonucuna varılır. `Din` kavramı iki şekilde yorumlanabilir:
Öğretiler Bütünü (Allame Tabatabai''nin Görüşü): Din, inanç (tevhid), ahlak ve ahkamdan oluşur. Bu durumda din `fıtri bir bilgidir`. Dinin emirleri insanın doğasıyla çelişmez, tam tersine örtüşür.
Teslimiyet: Din, Allah''a teslim olmaktır. Bu durumda din `fıtri bir eğilimdir`. Ancak teslimiyet (eğilim) de tanıma (bilgi) olmadan gerçekleşemez. İnsan tanımadığına teslim olamaz.
5. Sonuç:
Her halükarda, Allah''ı bilmek ve O''na ibadet etme isteği insanın fıtratına yerleştirilmiştir.
İman etmek; dışarıdan yeni bir şey öğrenmek değil, fıtratta zaten var olan tohumu (bilgiyi) yeşertmek, derinleştirmek ve eyleme (yönelişe) dönüştürmektir.
İslam''ın sunduğu Allah tasavvuru, insanın fıtratıyla tam uyumlu, rasyonel ve kuşatıcıdır; bu yönüyle diğer tahrif olmuş inançlardan ayrılır.