Dersin Özeti:
Bu derste Allah’ın sübuti sıfatlarından olan `Hikmet` ve bu sıfatın bir sonucu olan `Adalet` kavramları derinlemesine işlenmiştir. Dersin ana başlıkları ve detayları şu şekildedir:
1. Allah’ın Hakim (Hikmet Sahibi) Oluşu
Hikmet kavramı iki temel anlamda ele alınır ve Allah her iki anlamda da mutlak Hakim’dir:
Birinci Anlam (Fiilin Sağlamlığı): Bir eylemin kusursuz, düzenli, noksansız ve sağlam yapılmasıdır. Allah’ın yarattığı her şey (mahlukat) birer şaheserdir. Özellikle insan, yaratılışındaki kusursuz uyum ve endamıyla Allah’ın `Yaratıcıların en güzeli` (Ahsenü’l-Halikîn) oluşunun en büyük delilidir. Bir işin sağlam olması için sonsuz ilim ve sonsuz kudret gerekir; bu iki vasıf da Allah’ta mutlak surette mevcuttur.
İkinci Anlam (Failin İyi İşler Yapması): Hikmet, failin güzel işleri yapması ve kötü işlerden sakınmasıdır. Allah, mutlak alim ve gani (hiçbir şeye muhtaç olmayan) olduğu için hiçbir kötülüğü (zulüm, yalan, vefasızlık vb.) yapmaz; aksine her zaman adaleti ve iyiliği gerçekleştirir.
2. Hikmet Sıfatının Kainattaki Yansımaları
Her Şey Güzeldir: Kainatta şer veya çirkin olarak görülen şeyler, kendi varlık amaçları doğrultusunda en güzel ve olması gereken şekildedir. Örneğin, akrebin sokması insan için kötü görünse de akrebin savunma mekanizması için en gerekli ve güzel özelliktir.
Uyumsuzluk Yoktur: Mülk Suresi’nde belirtildiği üzere, göklerde ve yerde hiçbir çatlak veya uyumsuzluk bulunmaz. Tüm organlar ve varlıklar birbirleriyle tam bir denge içindedir.
Yaratılış Amaçsız Değildir: Alemde hiçbir şey boşuna veya eğlence olsun diye yaratılmamıştır. Her varlığın bir hedefi, maslahatı ve hikmeti vardır. İnsanın kendi yaşamındaki zorlukları sorgulaması, Allah’ın Hakim sıfatını tam kavrayamamasından kaynaklanır.
3. Allah’ın Adil Oluşu
Allah Hakim olduğu için aynı zamanda Adil’dir. Adalet iki şekilde tanımlanır:
Her şeyi yerli yerine koymak: Kainattaki her varlığın olması gereken yerde ve konumda olmasıdır.
Hak sahibine hakkını vermek: Her emeğin ve hak edişin karşılığını eksiksiz teslim etmektir.
4. Adliye ve Eşari Yaklaşımları
Adliye (Şia ve Mutezile): Akıl yoluyla bazı şeylerin (adalet gibi) mutlak iyi, bazı şeylerin (zulüm gibi) mutlak kötü olduğunu biliriz. Allah Hakim olduğu için aklın iyi dediğini yapar, kötü dediğinden sakınır.
Eşariler: Akıl yoluyla bir şeye iyi veya kötü denilemeyeceğini savunurlar. Onlara göre Allah ne yaparsa o iyidir; iyilik ve kötülük sadece Allah’ın fiiliyle belirlenir. Ancak derste, Allah’ın insana verdiği akıl nimetiyle iyiyi ve kötüyü idrak edebileceği vurgulanmıştır.
5. `Zellâm` (Çok Zulmeden) Kavramı Üzerine İnceleme
Ayetlerde geçen `Allah kullarına çok zulmeden (zellâm) değildir` ifadesi, Allah’ın en küçük bir haksızlık dahi yapmayacağını vurgular. Allah’ın yaratılış sistemindeki en küçük bir uyumsuzluk veya haksızlık, zincirleme olarak milyonlarca zulme ve sistemin bozulmasına yol açacağı için; Allah hakkında küçük zulüm dahi düşünülemez. O, mutlak adalet sahibidir.